*Texto publicado nos números 52 e 53 da revista Inviable.
Falar de literatura e edición, considerando as miñas limitacións ao respecto destes temas, resúltame difícil porque son consciente da súa complexidade e afróntoo non sen certo rubor por que, ao fin, acabo considerando, inconscientemente, que facer unha crítica neste ámbito é como cargar, dalgún xeito, contra a lingua e literatura galegas.
Partindo das particularidades do noso país, pequeno e
colonizado en todos os ámbitos, resulta doado comprender que o eido cultural de
noso precise dun pulo constante para sobrevivir. Se a maiores pensamos en que o
sistema no que nos desenvolvemos é hostil con toda expresión artística que non
poda converter en plusvalía, a cousa complícase aínda máis. A conformación do capitalismo creativo, do que fala
Fisher, convértese no único camiño viable para a creación artística en xeral e,
nomeadamente, a literaria.
En base á miña experiencia, para mostrar de maneira
sinxela que lonxe está a literatura galega de xerar, per se, unha
plusvalía, vou ofrecer unhas cantas cifras ao respecto da edición que, por
outra parte, evidencian a necesidade que viron as diferentes empresas do sector
de buscar xeitos para sobrevivir á inexistencia dun mercado real do libro.
Cando se escribe de xeito amador adóitase pensar que as editoras son entes
malvados que rexeitan orixinais desprezando, desta forma, ese anaco de artista
que todos e todas levamos dentro. As editoras son empresas privadas que se
moven única e exclusivamente pola plusvalía, como calquera outra empresa. A
verdade é moito menos emocionante. Falando de números: dun libro que custa 16 €
no mercado (imos prescindir do IVE para facilitar os cálculos) e é distribuído
por unha empresa diferente á editora, o 50% do PVP sen IVE é para esta última
que, á súa vez, ademais de así mesma nutre por medio doutra porcentaxe ás
librarías. Na miña experiencia atopei distribuidoras que cobraban o 55% e,
incluso, o 60% do valor do libro no mercado. Á editora, entre o deseño e a impresión,
o libro pódelle saír por entre 2 e 3 €/ud. Vai depender de se a diagramación a
realiza a propia editora ou pola contra subcontrata a alguén para facelo, se os
libros contan ou non con lapelas, se o papel é de mellor ou peor calidade e
unha longa enumeración de cuestións técnicas que obviarei por simplificar. Se
contamos cunha distribución que se leva o 50%, de 16€/ud, quedan para a editora
8 €/ud brutos. Se consideramos un custe por unidade de 2€, poñéndonos no caso
máis favorable, quédanlle 6€/ud de marxe bruta. Imaxinemos unha editora pequena
que non ten capacidade para chegar aos centros de ensino, como principal
mercado do libro galego. Ten 10 autorías en carteira, das cales, en 3 anos,
cada unha vende 300 exemplares. 100 exemplares por ano, o que xa me parece
moito para este país. Facendo contas, vemos que esa editora vende ao ano a
cantidade de 1000 exemplares. Cuns ingresos brutos de 6 € por unidade, ao final
do ano acaba cuns ingresos brutos de 6000€. Para poder sacar un salario
modesto, digamos duns 30000 € brutos/ano, o que en neto é unha miseria, esta
editora precisaría ter en carteira 5 veces máis autores, ou sexa, 50 autorías
que venderan, como mínimo, 100 exemplares ao ano. Con isto non pretendo
defender o inexistente ou condicionado sistema literario galego, nin vou
defender ás editoras como empresas privadas. O único que pretendo é expresar en
números os motivos polos que cada unha desas editoras busca as estratexias máis
dispares para sobrevivir. O bestsellerismo
ou a procura dun público adolescente obrigado a adquirir exemplares para os
seus estudos, son algunhas desas ideas pensadas para aglutinar un maior número
de clientes potenciais. Como en todos os casos nos que hai diñeiro de por
medio, a cultura é irrelevante.
Por outra parte e ligado ao anterior, as persoas que queren, lexitimamente,
desenvolver a actividade cultural como un recurso económico suficiente como
para non depender doutros ingresos, precisan atopar fórmulas, máis ou menos
imaxinativas, para poder satisfacer ese desexo.
Podemos comezar a disertación apelando a Marx, partindo do xeral cara ao
particular, cando di que o escritor debe
naturalmente gañar diñeiro para poder vivir e escribir, pero en ningún caso
debe vivir para gañar diñeiro… O escritor non considera de ningunha maneira os
seus traballos como medio. Son fins en si mesmos. Por outra banda, no
manifesto asinado por Bretón e Trotski pódese ler: en materia de creación artística, importa esencialmente que a
imaxinación escape a toda coacción. Marcuse, pola súa parte, fala de que a
creación artística ten que ser un Grande
Rexeitamento. Herdeiros do actual sistema e dominados polo que Mark Fisher
chama o Realismo capitalista, que
pode ser definido como a crenza de que non existe unha alternativa ao
capitalismo, as sentenzas de Marx poden antollársenos inocentes de máis. Dentro
do marco ideolóxico do Realismo capitalista, Fisher denuncia o que se
consolidou como praxe máis habitual e que pode ser resumida en que,
contextualizándoo aquí como única saída de creadores e creadoras, se o cambio sistémico nunca pode ocorrer,
todo o que podemos facer é sacar o mellor proveito do capitalismo. O que el
mesmo deu en chamar Capitalismo creativo.
Se consideramos como estratexias do sistema a concentración da demanda, a
redución a espectáculo e a banalización de calquera expresión artística, convertendo
esta nun obxecto de consumo rápido, fast
art, podemos seguir os pasos das diferentes estratexias da produción
literaria que se pretende meanstream, ou de moda, que tivo a súa
concreción máis extrema no caso Milli Vanilli no ámbito musical. Falamos da
fabricación artificial de figuras que alimentan o simulacro do éxito literario
por medio de obras, libros fórmula, nas que a literatura perde a súa forma para
dar paso a diálogos interminables compostos maioritariamente de frases feitas,
simples, banais e profundamente infantilizadas. Na Galiza, concretamente, como vertente
cun idioma minorizado, pouco coñecido e menos empregado, para poder
vender libros no idioma de noso cómpre dialectalizar o máximo posible a lingua,
empregando o léxico e as estruturas gramaticais máis semellantes ao do idioma
dominante, para facilitar a comprensión do texto.
Para que isto funcione, para achegar esas obras ao público, é preciso a
creación do simulacro das autorías en cuestión. Vidas hiperreais que nos
mostran máis que unha persoa real a súa simulación, a pantasma visible en toda
a estrutura de propaganda coa que pode contar unha casa editorial.
As autorías, no canto de participar de movementos artísticos e formar
colectivos, pasan a un estadio de supervivencia
hiperindividualista, concepto descontextualizado pero extraído de textos de
Simon Reynolds, no que calquera recurso é axeitado para manterse a flote, o que
significa, á súa vez, alimentar o simulacro: premios outorgados a dedo, todo
tipo de aproximacións asépticas, ou intencionadamente exentas de calquera
compoñente político, e de conivencia con autoridades e institucións con
capacidade para financiar proxectos, aínda que estas mesmas entidades sexan as
que, por outra banda, minan ou condicionan o desenvolvemento dunha actividade
artística libre. En nome e ao redor dese simulacro articúlase o que considero pornopoética.
Para dar sentido a este concepto direi que, fai apenas uns meses, a publicación
periódica Glamour Spain sacaba unha reportaxe sobre un grupo de poetas do
estado español. No contexto no que se prima o espectáculo fronte a calquera
forma de expresión artística, a alimentación do simulacro das autorías faise
por medio dun formato moi semellante ao das revistas de moda, deixando á poesía
sen lugar. Naquel momento escribín: non
lembro quen falaba de que os anos noventa foran os da creación dun sado soft,
moralmente tolerable, para executivos con estrés. A presente década pode que
sexa a da creación dun simulacro pornopoético para a intelectualización da
superficialidade da imaxe poética. Non pretendo facer un xuízo de valor, simplemente
paréceme que a poesía pasou de ser un fin a un medio para a creación desa imaxe
pornopoética, moralmente aceptable. Que Glamour Spain se
faga eco, de xeito completamente superficial, da actividade poética de poetas
convertidas en obxectos nesa nova imaxe pornopoética coido que é
unha mostra evidente da existencia dese proceso de transformación da poesía
como fin a un medio disociado da creación artística ou como creación artística
disociada da poesía por medio do simulacro pornopoético.
Vemos como o mercado, obviando a arte poética ao non poder sacar dela unha
plusvalía, fagocita e converte en produtos de mercado ás súas creadoras que,
impelidas polo desexo respectable de querer vivir do oficio da escrita, buscan
sacar o maior proveito posible do capitalismo por medio do devandito simulacro.
Sen máis ánimo que o de achegar o meu punto de vista, percibo como a
creación literaria vai derivando cara as fórmulas de éxito que son manifestadas
por medio dese simulacro, provocando a auto censura de creadores e creadoras
que ven nesas fórmulas o único camiño para dar visibilidade ao seu traballo.
Falar da escrita como oficio nas marxes de calquera sistema literario é complexo, en xeral, pero máis no contexto dunha lingua minorizada. O oficio da escrita é asumir a existencia no bambán do inestable fío da precariedade, a mesma que somete a vida da clase traballadora a unha flexibilidade constante, sen horario ou lugar de traballo, consumindo a propia existencia ao tratarse da única ferramenta e sostén fronte á nada.
Comentários