Autocensura
Estes días, estiven a responder nas redes sociais a varias opinións que me resultaron de interese sobre o sistema literario galego. Cito unha das miñas respostas: «é máis fácil asumir esa autocensura que imaxinar outras realidades posibles». Con esta sentenza, achégome á diagnose de Mark Fisher no seu Realismo capitalista (2009). Cando empregaba a sentenza «é máis doado imaxinar o fin do mundo que o fin do capitalismo» o autor británico definía este concepto non como un tipo de corrente estética, senón como a atmosfera mental que dita que o capitalismo é o único sistema político e económico viable. Trasladado ao ámbito editorial galego, o realismo capitalista tradúcese na interiorización de que un libro só ten dereito a existir se é comercialmente rendible ou se cumpre unha función utilitaria inmediata (neste caso, o consumo escolar). A autocensura non opera aquí a través dun censor estatal cun lapis vermello, senón a través dun filtro invisible que o propio autor ou autora aplica á súa obra antes de escribila:
¿Irá entrar esta novela nas lecturas recomendadas dos institutos?
¿É o suficientemente accesible/branda para non incomodar ao gran público?
O resultado é o que Fisher denominaba a "burocracia de mercado": un sistema que satura o espazo de produtos homoxéneos mentres simula ofrecer diversidade. As editoriais galegas, atrapadas na lóxica da supervivencia económica dentro dun mercado minorizado, reproducen este modelo de "capitalismo creativo" (volvendo a Fisher), transformando a literatura nunha liña de ensamblaxe de novidades de consumo rápido.
A "bestsellerización" e a infantilización nunha lingua minorizada
O fenómeno da bestsellerización e a consecuente "infantilización da literatura" son as consecuencias estéticas directas desta lóxica de mercado. Cando o criterio de validación dunha obra é puramente cuantitativo, a linguaxe téndese a simplificar e as estruturas narrativas a estandarizar.
Isto adquire un tinte dramático no caso de Galicia. Autores como o sociólogo e filósofo Pierre Bourdieu explicaron amplamente como os campos de produción cultural se dividen entre o "campo de gran produción" (comercial) e o "campo de produción restrinxida" (onde o valor é puramente simbólico e artístico). Cando unha literatura nunha lingua minorizada renuncia case por completo ao segundo campo para buscar o primeiro, o sistema colapsa. Ao tratar a literatura galega unicamente como un obxecto de mercado, as consecuencias son:
A dialectalización e o empobrecemento do idioma: Cómpre un galego neutro, limpo de arestas, "fácil", que non expulse a un lectorado habituado ao castelán.
A expulsión do lector crítico: Ao reducir a oferta a unha mediocre produción para o ensino, os lectores que buscan complexidade, experimentación ou hibridación abandonan desolados a narrativa na súa propia lingua. Procuran fóra o que o seu sistema lles nega dentro.
A sociedade do espectáculo e o ego dixital
«Ten máis valor a foto que a traxectoria real desas publicacións. Ao final, todo se reduce a manifestacións de ego que proporcionen "gústame" nas redes sociais.»
Esta observación, empregada por min para responder a unha publicación de facebook, conecta de cheo coas análises de Guy Debord sobre a sociedade do espectáculo, actualizadas hoxe por filósofos como Byung-Chul Han na súa crítica ao "enxame" dixital e á psicopolítica. Para Han, no capitalismo tardío, o suxeito xa no se explota por obriga externa, senón que se autoexplota voluntariamente en busca de visibilidade e recoñecemento.
No ecosistema literario actual, a figura do escritor ou escritora transformouse na dun prosumidor ou xestor da súa propia marca personal (personal branding). O libro pasa a ser o obxecto secundario, un mero atrezzo ou xustificación para alimentar o perfil de Instagram ou X. A edición nun gran selo histórico premia ao autor non cunha traxectoria literaria de longo percorrido ou un debate intelectual fondo, senón cunha validación social inmediata: a foto na presentación, o aplauso dixital, o simulacro de éxito. Esta "inflación do ego" funciona como un anestésico contra a propia irrelevancia material da obra.
Alén do Mercado: o común, a gratuidade e o servizo público
Fronte a este panorama desolador, as propostas alternativas que achegaba nos meus comentarios nas redes sociais apuntaban cara a unha ruptura total cos códigos da mercadoría. A idea de ofrecer as obras de balde en plataformas dixitais aproxímase ás teorías do "común" (the commons) formuladas por pensadores como Antonio Negri ou Michael Hardt, quen defenden que a cultura e o coñecemento non deben ser privatizados nin valados polas leis do dereito de autor capitalista. A cesión gratuíta fractura a cadea do valor comercial e devolve a literatura á súa condición de ben colectivo.
Por outra banda, a reclamación dun servizo editorial público con criterios puramente literarios e non comerciais evoca o concepto de infraestrutura cultural desmercantilizada. Fisher, nos seus últimos textos e conferencias (recollidos en Acid Communism), exploraba como o Estado ou as institucións públicas deberan soster os espazos de experimentación sen esixirlles unha rendibilidade inmediata, recuperando o espírito da socialdemocracia de posguerra ou do "modernismo popular" da BBC dos anos 60 e 70.
Un sistema baseado en:
Autorías residentes: Escritores e escritoras pagados e cotizando en períodos plurianuais.
Editoriais institucionais non lucrativas.
Isto non supón "dar cartos a empresas privadas", senón construír un tecido público que blinde a creación.
Conclusión: redefinir os modelos de produción
O debate, xa que logo, non vai de "alta" ou "baixa" literatura. A literatura popular e periférica foi historicamente o espazo máis fértil para a subversión e a experimentación. A verdadeira fenda atópase nos modelos de produción.
Seguir insistindo en aplicar as regras do libre mercado a unha literatura nunha lingua minorizada como a galega é un exercicio de masoquismo cultural que só conduce á extinción do lectorado crítico e á hexemoxonía da submisión estética. Romper o feiticismo da mercadoría, esixir estruturas públicas de resistencia e atreverse a crear fóra do escaparate dixital son, posiblemente, os únicos camiños para que a literatura galega volva ser un espazo onde imaxinar, de verdade, outras realidades posibles.
Comentários